Afrika altın ve elmas zengini

Dr. Muhammed Tandoğan

Paylaş LinkedIn E-posta
Yayınlanma tarihi: 11 Ekim 2019 Cuma
AA + -

Dr. Muhammed Tandoğan
tandoganmuhammed@gmail.com

Afrika kıtası; petrol, doğalgaz, koltan, uranyum, kobalt ve magnezyum başta olmak üzere birçok yeraltı zenginliğine sahip. Bölgede, ‘altın’ ve ‘elmas’ gibi iki önemli ve değerli maden de bulunuyor. Bu rezervler dikkatleri kıta üzerine çekiyor. Dünyada en fazla elmas üreten ilk 15 ülkenin 10’unun Afrika kıtasında yer alması pek bilinmeyen bir gerçek. Bu apsamda, yıllık 16 milyon karat değerinde elmas üreten Botsvana, dünyanın ikinci, Afrika’nın ise en büyük elmas üreticisi konumunda.

Her fırsatta yoksulluk, açlık, kötü yönetişim ve silahlı çatışmalar gibi menfi yönleri ile ön plana çıkarılmaya çalışılan Afrika ülkeleri, küresel aktörlerin ve yatırımcıların iştahını kabartacak denli büyük bir zenginliğin üzerinde oturuyor. Bu kapsamda, gerek insanının ten rengine gerekse yaşadığı olumsuzluklara atfen şuursuz kalemlerce ‘kara kıta’ olarak nitelendirilen bu coğrafya petrol, doğalgaz, koltan, uranyum, kobalt, magnezyum başta olmak üzere sahip olduğu birçok yeraltı zenginliğinin yanı sıra, ‘altın’ ve ‘elmas’ gibi iki önemli ve değerli madenin bol miktardaki varlığı ile dikkatleri üzerine çekiyor. Hâlihazırda, dünyada üretilen altın miktarının yaklaşık beşte biri, elmas miktarının ise neredeyse yarısı Afrika kıtasından elde ediliyor.

ZENGİNLİĞİN TARİHİ

Afrika kıtası yüzyıllardır altın madeninin bol miktarda bulunduğu ve çıkarıldığı bir kıta hüviyetinde. Geçmişte Mali Sultanı Mansa Musa gibi bazı Afrikalı mahalli sultanların hac farizalarını yapmak için Mekke’ye yolculuk ettikleri esnada, güzergâhlarında bulunan menzillerde dağıttıkları altınların bu ülkede enflasyona neden olduğu düşünüldüğünde, söz konusu durum daha iyi anlaşılabiliyor. Afrika kıtası günümüzde de bu özelliğinden bir şey kaybetmiş değil. Güney Afrika, Gana, Tanzanya, Mali, Burkina Faso, Zimbabve, Gine, Etiyopya, Sudan ve Fildişi Sahili gibi kıta ülkeleri ya önemli miktarda altın üretimi gerçekleştirebiliyorlar ya da henüz çıkarılamasa da oldukça ciddi altın rezervlerine sahip oldukları biliniyor. Afrika’daki toplam altın üretiminin yüzde 56’sını gerçekleştiren Güney Afrika, yüzde 13’ünü gerçekleştiren Gana, yüzde 10’unu gerçekleştiren Tanzanya ve yüzde 8’ini gerçekleştiren Mali, bu alanda öne çıkan ülkeler. Güney Afrika ve Gana’nın dünyadaki toplam üretim içerisinde de söz sahibi olduğu ve en çok altın üreten 10 ülke içerisinde yer aldıkları gerçeği Afrika’nın altın sektöründeki potansiyelini göstermesi bakımından önem arz ediyor.

ELMASTA İLK 10

Elmas üretiminde de Afrika kıtası ülkeleri kendilerine münhasır bir yer edinmiş durumda. Dünya üzerinde elmas üreten ülkeler temelde iki ayrı şerit üzerinden değerlendiriliyor. Kuzey Şeridi’nde Kanada ve Rusya gibi ülkeler yer alıyor. Güney Şeridi’nde ise Botsvana, Angola, Güney Afrika, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Namibya, Lesotho ve Tanzanya başta olmak üzere birçok Afrika ülkesinin yanı sıra Avustralya, Venezuela ve Brezilya gibi ülkeler bulunuyor. 2018 verileri incelendiğinde, en fazla elmas üreten ilk 15 ülkenin 10’unun Afrika kıtasında yer alması dikkat çekiyor. Bu kapsamda, yıllık 16 milyon karat değerinde elmas üreten Botsvana, dünyanın ikinci, Afrika’nın ise en büyük elmas üreticisi olma vasfını elinde tutuyor. Bu ülkeyi sırasıyla 8,5 milyon karat değerinde elmas üreten Angola, 7.7 milyon karat değerinde elmas üreten Güney Afrika, 3.7 milyon karat değerinde elmas üreten Demokratik Kongo Cumhuriyeti, 1.9 milyon karat değerinde elmas üreten Namibya ve 1.1 milyon karat değerinde elmas üreten Lesotho takip ediyor. Bu doğrultuda Afrika’daki zengin altın ve elmas yatakları Anglo-American, Rio Tante, Vole gibi önemli şirketlerin bu coğrafyada önemli yatırımları hayata geçirmesi ile neticelenmiş. Bu bağlamda Türk yatırımcıların/şirketlerin var olan bu güçlü potansiyeli değerlendirmek adına uluslararası konsensüs içerisinde yer almanın yollarını aramaları geçekten büyük önem arz ediyor.

KAZANDIR-KAZAN

Afrika kıtası, elmas ve altın başta olmak üzere önemli miktarda madene sahip olsa da bu zenginlik kıta hükümetlerine ve sıradan Afrika insanına genellikle yansımıyor. Kaçakçılık bu sektörün ve Afrika ülkelerinin en önemli çıkmazlarından biri. Afrika’nın zenginlikleri yasa dışı yollarla kıta dışına çıkarılırken, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde olduğu gibi kaçakçılığa ilişkin girişimler çoğu zaman eşgüdüm halinde yürüyor. Öte yandan, madencilik sektöründe çalışan Afrikalı işçilerin büyük çoğunluğu günlük 1 doların altında bir ücret alıyor. Üstelik yer altına inen işçiler arasında birçok çocuğun bulunması ‘çocuk işçiler’ sorununu da beraberinde getiriyor. Kıtanın karşı karşıya kaldığı bir diğer problem ise maden şirketlerinin kazanma hırsının bir sonucu olarak doğanın tahrip edilmesi. Bu durum çevreyle ilgili endişeleri de gün ışığına çıkarıyor. Bütün bu problemlerin neticesinde, çeşitli grevler ve protesto gösterileri Afrika’da madencilik sektörünün yadsınamaz bir parçası durumunda. Kıtadaki maden zenginliğinin Afrika hükümetlerine ve insanına yansımamasının en önemli nedeni olarak ise Afrika’da vücut bulan iç çatışmalar ve istikrarsızlık gösteriliyor. Ne var ki, istikrarsızlığın ve iç çatışmaların mı kıtadaki madencilik sektöründeki verimi etkilediği yoksa kıtadaki zengin maden kaynaklarının mı istikrarsızlığa ve iç çatışmalara neden olduğu sorunu çözülmesi gereken bir ikilem olarak karşımızda duruyor. Herşeye rağmen “kaynakların laneti” teoremindeki iddianın aksine “kaynakların refaha ve kalkınmaya” etkisi üzerine çalışılmalıdır. Zira Afrika kıtasındaki madencilik sektörü bol ve neredeyse kesin kazanç vaadi ile Türk yatırımcıları bekliyor. Bu süreçte ticaret diplomasisi bağlamında taviz verilmemesi gereken en önemli nokta, “kazandırırken kazanan” olmak idealinden asla vazgeçilmemesi ve kadim dost kıta Afrika ile olan ticari köprülerimizin daha güçlü ve ilkeli adımlarla ilerlemesine özen gösterilmesidir.

Kenya’nın batısındaki Kakamega eyaletindeki köylüler, 1930 ile 1950 yılları arasında bir İngiliz maden şirketinin altın çıkarttığı eski maden ocağında bugün kendi imkanlarıyla yeniden toprağı kazarak altın çıkarıyor. İşçiler, kuyudan çıkarılan kaya parçalarını, çekiçle çakıl taşı boyutuna getirene kadar kırıyor.

KITANIN GÜNDEMİ:

Afrika’da neler oluyor?

  • ABD Somali’deki elçiliğini yaklaşık 30 yıl sonra yeniden açtı.
  • ABD, Zimbabve’nin Marange bölgesinden değerli taş ithalatını durdurdu.
  • Afrika Enerji Politikası Merkezi (ACEP), yalnızca önerilen entegre alüminyum endüstrisinden elde edilen gelire dayanması durumunda, Gana’nın Çin ile olan 2 milyar dolarlık takas anlaşmasını geri ödeyemeyeceğini açıkladı.
  • Afrika kıtasında düşük tarımsal verimin en önemli nedenlerinden biri tohum kalitesi olarak görülüyor. Afrikalı çiftçiler daha yüksek verim için daha iyi tohuma ihtiyaç duyuyor. Türkiye, bu sektörü avantaja çevirebilir.
  • Afrika’nın en zengin insanı olan Aliko Dangote, kıtadaki çimento kapasitesini yüzde 29 artırarak 62 milyon tona çıkarmayı hedefliyor ve şirketinin kıtanın en büyük inşaat malzemesi üreticisi konumuna gelmesini hedefliyor.
  • Burkina Faso’yu 4 yıl yöneten ve Afrika’da anti kolonyal mücadelesi ile tanınan Thomas Sankara, suikaste uğradığı tarihten 32 yıl sonra kıtada ve ülkesinde anılıyor.
  • Çin’in Afrika’daki stratejik açılımları demiryolu yatırımları üzerinden ilerliyor.
  • Etiyopya Havayolları’nın yıllık geliri yüzde 29 artış gösterdi. Türkiye de aynı doğrultuda Afrika’da hava kargo sektörüne açılırsa elini fazlasıyla güçlendirecek.
  • Etiyopya hükümeti yükümlülüklerini yerine getirmediği gerekçesi ile Suudi iş insanı Muhammed el-Amudî’ye kiralanan toprakları geri aldı.
  • Güney Afrika Devlet Başkanı Cyril Ramaphosa, Nijeryalı işletmelerin Güney Afrika’da faaliyet göstermesi için teşvik edileceğini söyledi.
  • Güney Afrika’da apartheid rejimine karşı verdiği mücadele ile tanınan ve şüpheli biçimde vefat eden Abdullah Haron dosyası tekrar gündemde.
  • Güney Afrika’nın toplam devlet borcu 2024’e kadar gayri safi yurtiçi hasılanın yüzde 95’ine kadar yükselebilir.
  • Libya’da Birleşmiş Milletler’in tanıdığı Trablus hükümeti, Girit’in güneybatısındaki sahalarda ExxonMobil ve Total şirketlerine hidrokarbon arama lisansı çıkaran Yunanistan’a nota verdi.
  • Nijerya, borç verme yükümlülüklerini yerine getirmediği için 12 bankayı toplam 1.4 milyar dolar para cezasına çarptırdı.
  • Ruanda hükümeti yaşanan can kayıplarını azaltmak için yerleşim yerlerine yakın nehirlerin üzerine 350’den fazla yaya köprüsü inşa ediyor.
  • Türk yatırımcılar Sierra Leone ile 275 milyon dolarlık pirinç yetiştirmek üzere tarım anlaşması yaptı.
  • Uganda Havayolları Burundi’nin başkenti Bujumbura’ya ticari uçuşları başlattı.