Simidin susamı da Afrika’dan

Dr. Muhammed Tandoğan

Paylaş LinkedIn E-posta
Yayınlanma tarihi: 22 Kasım 2019 Cuma
AA + -

Değerli bir bitki olan susam, gıdadan kozmetik sektörüne, ilaç sanayinden hayvancılığa kadar pek çok alanda kullanılıyor. Global ölçekte milyarlarca dolarlık ticarete konu olan susamı en çok üreten 15 ülkeden 11’i Afrika’da
yer alıyor.

Yaklaşık 2 milyar doların döndüğü susam ticaretinde Türkiye ise en çok ithalat yapan ülkelerden. Türk simidinin vazgeçilmezi susam için Türkiye 203 milyon dolarlık ithalat hacmiyle Çin ve Japonya’dan sonra üçüncü alıcı konumunda.

Dr. Muhammed Tandoğan
tandoganmuhammed@ gmail.com

Tohumlarından yağ elde edilen susamın değerli bir tarım bitkisi olduğu hepimizin malumu. Anavatanının Asya ya da Doğu Afrika olduğu yönünde tahminlerin bulunduğu bu bitki; gıdadan kozmetik sektörüne, ilaç sanayinden hayvancılığa kadar pek çok alanda kullanılıyor. Arz talep dengesindeki değişiklikler ve mısır ya da soya gibi alternatiflerin ekilme oranı nedeniyle dünya üzerindeki susam üretim miktarı ve fiyatları değişiklik gösterse de dünya üzerinde her yıl milyonlarca ton susam üretiliyor. Bu durum küresel anlamda milyarlarca doları kapsayan bir susam ticaretinin ortaya çıkmasına neden oluyor. Afrika kıtası ülkeleri ise ürettikleri ve ihraç ettikleri susam miktarına bağlı olarak söz konusu ticarette ön plana çıkıyor.

EN ÇOK ÜRETENLER

Afrika ülkeleri susamın en çok üretildiği coğrafyalardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Dünya üzerinde en çok susam üreten 15 ülkeden 11’inin bu kıta coğrafyasında yetişmesi bunun en güçlü ispatı. Fiyatlardaki dalgalanmalara paralel olarak en çok susamı hangi ülkenin ürettiği sorusunun cevabı her yıl değişse de Tanzanya, Sudan, Nijerya ve Etiyopya gibi Afrika ülkeleri bu alanda başı çekiyor. Tanzanya ürettiği 940 bin ton susam ile küresel susam üretiminin yaklaşık yüzde 15’ini gerçekleştirirken, bu ülkeyi Myanmar, Hindistan ve Çin takip ediyor. Ne var ki, 2018’de Tanzanya (-yüzde 20), Myanmar (-yüzde 1.8) gibi ülkelerde susam üretimi bir önceki yıla kıyasla nispeten gerilemeye başlarken, Çin (yüzde 1.2), Nijerya (yüzde 6.5) ve bilhassa Sudan (yüzde 59.6) bu alandaki atılımı ve büyüme oranı ile dikkat çekiyor.
Susam ihraç eden ülkeler incelendiğinde de Afrika ülkelerinin bu sektördeki nispi etkisi -bazı ilginç durumlarla birlikte- göze çarpıyor. Örneğin, en çok susam ihraç eden ilk 20 ülkenin 8’i Afrika’da. Yaklaşık 2 milyar doların döndüğü susam ticaretinde zirvede 530 milyon dolarlık ihracat miktarı ile bu alandaki küresel piyasanın yüzde 25’ini oluşturan Hindistan yer alırken, bu ülkeyi sırasıyla 356 milyar dolarlık ihracat hacmi ile Nijerya, 221 milyar dolarlık ihracat hacmi ile Sudan 153 milyon dolarlık ihracat hacmi ile Myanmar ve 123 milyon dolarlık ihracat hacmi ile Etiyopya takip ediyor. Zirvedeki ilk beş incelendiğinde ise Hindistan (yüzde 20) ve Nijerya’nın (yüzde 44) bir önceki yıla oranla susam ihracatında artış yaşandığı, Sudan (yüzde 52), Myanmar (yüzde 10) ve Etiyopya’nın (yüzde 63) ihracatında ise ciddi manada bir gerileme olduğu göze çarpıyor. Söz konusu verilerin içerdiği en ilginç bilgi ise, dünya susam üretiminin yüzde 15’ini gerçekleştiren Tanzanya’nın yalnızca 18 milyon dolar değerinde susam ihraç ederek bu sıralamada 20. sırada kendisine yer bulabilmesidir.

İTHALATÇI ÜLKELER

Üretilen ve ihraç edilen susam miktarları incelendikten sonra, söz konusu ürünü ithal eden ülkelerin incelenmesi de bu husustaki küresel rekabetin görülebilmesi adına, önem arz ediyor. Hâlihazırda 246 milyon dolarlık ithalat hacmi ile Çin Halk Cumhuriyeti ve 235 milyon dolarlık ithalat hacmi ile Japonya bu sektörün en büyük alıcıları konumunda. Bu iki ülkeyi, 203 milyon dolarlık ithalat hacmi ile Türkiye, 137 milyon dolarlık ithalat hacmi ile Güney Kore ve 109 milyon dolarlık ithalat hacmi ile Vietnam izliyor. Bu doğrultuda, dünyanın pek çok farklı noktasında bulunan birçok ülke, susam ihraç eden ülkeler arasındaki yerini alıyor. Türkiye, hem susam ithalatçısı hem de susam ihracatçısı bir ülke olarak dikkat çekiyor. Türkiye’nin ihraç ettiği susamın en büyük alıcısı Japonya iken, bu ülke susam ithalatının yüzde 45’ini Nijerya’dan, yüzde 15’ini Etiyopya’dan, yüzde 7.5’ini Çad’dan, yüzde 4.4’ünü Mozambik’ten, yüzde 2.6’sını Sudan’dan, yüzde 1.1’ini Gine’den ve yüzde 1’ini Uganda’dan ithal ediyor. Afrika kıtası susam ticareti söz konusu olduğunda da Türkiye için önemli bir pazar durumunda.

Belirtildiği üzere, küresel aktörlerin arz-talep dengesi, susam piyasasındaki fiyatları ve üretimi etkileyebiliyor. Çeşitli aktörlerin Afrika ülkeleri ile kurdukları ilişkinin muhtevasını şekillendirebiliyor. Son 20 yılda Afrika ülkeleri ile her anlamda ilişkilerini oldukça ileri bir boyuta taşıyan Çin’in Doğu Afrika ülkesi Etiyopya ile olan susam ticareti bahsedilen durumu en iyi açıklayan örneklerden biri. Etiyopya 2002’den 2011’e kadar susam üretimini 38 bin tondan 320 bin tona çıkararak, belirtilen dönemde dünyanın en büyük dördüncü, Afrika’nın ise en büyük susam üreticisi haline geldi. Bu dönemde, Etiyopya’nın susam üretimini bu denli artırması, Çin’in tavrı ile doğrudan alakalı. Çünkü bu süreçte Pekin yönetimi, susam üretimini aşamalı olarak azaltarak bu alandaki ihtiyacını Etiyopya’dan karşılama yoluna gitti. Ayrıca Etiyopya’nın Çin’den aldığı kredilerin bir kısmını susam ile ödemesi, bu ilişkinin hızla bir bağımlılık haline gelmesine neden oldu. Gelinen noktada, küresel bir aktörün ilgili alandaki dış politikası, Afrika’da bir ülkenin susam üretimini ve ticaretini doğrudan etkiledi.

GIDANIN GÜVENCESİ

Susam üretiminin, kendisine has nevi şahsına münhasır bir pazar yarattığı ifade edilebilir. Afrika kıtası ülkeleri bu alanda oldukça önemli yer tutuyor. Kıtanın birçok ülkesi hem susam üreten ülkeler sıralamasında hem de susam ihraç eden ülkeler sisteminde üst sıralarda yer alıyor. Ne var ki, Çin-Etiyopya ilişkisi örneğinde görüldüğü üzere, kıta ülkeleri birçok alanda olduğu gibi bu alanda da tam bağımsız bir politika sergileyemiyor. Politikaları küresel aktörlerin ya da kıta dışından gelen aktörlerin politikaları doğrultusunda şekilleniyor. Bu durum, diğer birçok alanda olduğu gibi tarım ve gıda alanında da küresel tahakkümün Afrika’da etkisini sürdürdüğünü gözler önüne seriyor. Kısacası, Afrika’nın küresel gıda güvenliğinin teminatı olan kıta konumuna yükselmesi meselesi, sanırım çok değil 5-10 yıl sonra dünya medyasında en çok konuşulan konular arasındaki yerini alacak.

EN ÇOK SUSAM ÜRETEN 15 ÜLKE

EN FAZLA SUSAM İTHAL EDEN ÜLKELER

KITADA NELER OLUYOR?

  • Afrika Medya Temsilcileri Eğitim Programı (#AFMED) çerçevesinde Türkiye’ye gelen Afrikalı gazeteciler, TRT World, TRT Arabi ve Maarif Vakfı’nı ziyaret ettiler.
  • Afrika’nın en zengin insanı Aliko Dangote, gelirini dört kattan fazla artırarak servetini 30 milyar dolara çıkarmayı planlıyor!
  • Doğu Afrika ülkesi Kenya’da 2009’da 37.7 milyon olan nüfusun 2019’da 47.6 milyona ulaştığı açıklandı. Böylelikle ülke nüfusu 10 yılda 10 milyon arttı.
  • Güney Afrika’daki tüketici güven endeksi, Cyril Ramaphosa’nın cumhurbaşkanı olmasından bu yana en düşük seviyeyi gördü.
  • IMF, 370 milyon dolarlık kredi ve teknik yardım paketi sağlamak için Demokratik Kongo Cumhuriyeti ile görüşmelerin sürdüğünü açıkladı.
  • Nijerya’nın ilk Netflix filmi olan Lionheart, ‘Çok fazla İngilizce diyalog içerdiği’ gerekçesiyle Oscar’daki en iyi uluslararası film kategorisinden diskalifiye edildi.
  • Ruanda Devlet Başkanı Paul Kagame, Katar’daki İletişim Teknolojileri Fuarı kapsamında Katar’ı, Kenya Cumhurbaşkanı Uhuru Kenyatta, Suudi Arabistan’ı ziyaret etti. Afrika’nın iki ülke lideri ülkelerine toplam 1.5 milyar dolarlık yatırım yapılması konusunda söz aldı.
  • Rusya’nın Afrika’da yapılan bazı seçimlerde belli adaylar için sosyal medya mecraları Facebook ve Instagram üzerinden yanıltma haber kampanyası yürüttüğü ortaya çıktı.
  • Yurtiçinde 88 şubeye ulaşan Ziraat Katılım, yurtdışına Afrika ile açılmaya hazırlanıyor.